قطعات فلسفی

یوسف خان مستشارالدوله در رساله یک کلمه این ادعا را مطرح ساخت که اعلامیه جهانی حقوق بشر با "روح" اسلام سازگار است. مستشارالدوله مفهوم "روح" را در برابر "نص" بکار می برد. او کاملا آگاه بود که اعلامیه جهانی حقوق بشر با نص کتاب مقدس مسلمانان در تضاد آشکار است. به همین دلیل مفهوم روح را وارد مباحث خود کرد و با تفسیری که از اسلام ارائه داد تلاش کرد تا جایی برای قوانین عرفی جدید باز کند. این تلاش ها تا حدی نتیجه داد و رساله یک کلمه در تدوین نخستین قانون اساسی ایران نقش مهمی را ایفا کرد.

تمایز میان روح و نص، که مستشارالدوله بر آن تاکید می کرد، شبیه تمایزی است که پولس قدیس میان روح (the spirit) و نص قانون (the letter of the law) یا لطف (charis) و قانون (nomos) وارد ساخت. هدف پولس این بود که نشان دهد مساله اصلی در انجیل نه قانون که لطف است. وی با این اندیشه، تمایزی را میان شریعت و دین ایجاد کرد که نتایج عمیقی هم برای رابطه میان مسیحیت و یهودیت و هم برای کل فرهنگ اروپایی در بر داشت. تمایز مسیحی میان لطف و قانون (شریعت) خبر از جدایی دین از قانون (شریعت) و مناسک عبادی می داد. گرچه معمار اصلی این اندیشه که احکام عبادی توسط انجیل منسوخ شده اند، پولس قدیس بود، اما این فکر دوباره توسط پروتستان ها برای مقابله با یهودیان و کاتولیک ها بکار گرفته شد. هدف، تقلیل دین به ایمان صرف و تقوای باطنی و از میان برداشتن آداب و مناسک کلیسایی بود. 

برخی از صاحب نظران، تمایز پولس قدیس را بنیاد سکولاریسم (جدایی دین از قانون) در غرب نیز می دانند. اما از نظر غالب این متفکران، جدایی دین از قانون (یا استقلال حوزه قوانین عرفی) مختص مسیحیت است و ضرورتا قرار نیست در ادیان دیگر، نظیر یهودیت و اسلام، تکرار شود. به دلیل تفاوت بارز میان مسیحیت و اسلام، نمی توان انتظار داشت که تلاش های امثال مستشارالدوله منجر به نتایجی می شدند که مشابه آن را در مسیحیت می بینیم. اما در کل، باید به این نکته توجه داشت که نظام های حقوقی جدید غرب با نص اسلام سازگار نیستند و به همین دلیل شاید تنها راه برای وارد کردن این نظام ها به جامعه ای که در آن شریعت همواره دست بالا را داشته، متوسل شدن به تفسیرهایی بوده که میان روح اسلام و نص اسلام تمایز می گذاشتند. به عبارت دیگر، تکیه کردن بر امر الهیاتی-سیاسی برای فراهم کردن زمینه برای در انداختن طرح نو در عرصه حقوق و سیاست جدید.